با نگاهى به دولت‌هاى مشروطه در اين زمان مىتوان فهميد كه عمر آنان بسيار كوتاه بود ؛ زيرا دخالت‌هاى بيگانگان در امور داخلى ايران از يك سو و فقر و ركود اقتصادى از سوى ديگر ، استمرار كابينه‌ها و دولت‌هاى مشروطه را ناممكن كرده بود . افزون برآن ، در اين زمان ، با تغيير سياست انگليس درباره ايران ، به تدريج حضور رضاخان در حكومت براى جايگزينى قاجار مطرح شد و به نوعى جنگ قدرت پنهان در ايران وجود داشت . در راستاى سياست انگلستان براى ايجاد دولت مقتدر مركزى در ايران ، احمد شاه مدتى به ناچار در اروپا به سر برد تا رضاخان در غياب او زمينه لازم را براى انتقال قدرت به خود فراهم آورد . از اين رو ، مشكلات داخلى اجازه توجه به حجاز را نمىداد . ضمن آنكه اوضاع حجاز نيز در اين زمان بحرانى بود . غصب ، مصادره و فروختن اموال حجاج و زايران ايرانى در حرمين گاهى موجب تيرگى روابط دو دولت مىشد كه ضرب و جرح و كور كردن برخى ايرانيان و بىاعتنايى نسبت به دادخواهى آنان از آن جمله است . براى نمونه ، حمله دار ايرانى على محمد صالح براى انتقال حجاج ، شتر و اسب خريد اما محافظ محمل شريف ، عبد الرحمان پاشا آنها را مصادره كرد و فروخت . چون حمله دار شكايت كرد ، وى را شكنجه كردند كه به نابينايى ايشان منجر شد . اين واقعه در سال 1325 ه . ق رخ داد . البته در برخى سال‌ها حج‌گزارى ايرانيان برقرار بود و برخى صاحب‌منصبان قاجارى نيز به سفر حج مىرفتند ، چنان‌كه شجاع‌السلطنه از خويشاوندان شاه قاجار در سال 1326 ه . ق سفر حج رفت . اسناد بسيارى از مناسبات ايرانيان با حجاز و حج‌گزارى و مناسبات ايران و عثمانى در عصر قاجار بر جاى مانده است كه محققى ترك‌تبار آنها را گردآورى و ترجمه كرد ، اما موضوع بندى نكرده است . « 1 » اين اسناد ، بخش مهمى از روابط ايران و

--> ( 1 ) . اين اثر كه بازخوانى و اصلاحات آن به دست نگارنده انجام گرفته ، بناست به زودى منتشر شود .